هالوکس ریجیدوس

هالوکس ریجیدوس (Hallux Rigidus) یک وضعیت دردناک و پیشرونده در مفصل متاتارسوفالانژئال شست پا است که با سفتی و محدودیت در حرکت شست و آرتروز زودرس غضروف مفصل شناخته می شود. این وضعیت می تواند به مرور باعث کاهش کیفیت راه رفتن، تغییر در بیومکانیک پا و درد مزمن شود و در صورت پیشرفت به درمان های جراحی نیاز داشته باشد.

در واقع Hallux Rigidus نوعی آرتریت دژنراتیو (تحلیل برنده) است که باعث می شود غضروف مفصل شست پا خراب شود و استخوان ها به صورت مستقیم روی هم ساییده شوند، که به مرور باعث درد شدید و کاهش دامنه حرکت می گردد.

این مقاله با هدف ارائه مروری علمی، ارائه گزینه های درمانی غیرجراحی تا جراحی، پارامترهای تشخیصی، و پاسخ به سوالات متداول بیماران تهیه شده و بر اساس آخرین گایدلاین های ارتوپدی و پودیاتری تدوین شده است.

---

پاتولوژی (Pathophysiology) هالوکس ریجیدوس

علت اصلی و مکانیزم بیماری

هالوکس ریجیدوس به دلیل تحلیل غضروف مفصلی (Osteoarthritis) در مفصل MTP شست پا ایجاد می شود.

در این حالت، غضروفی که سر استخوان ها را پوشش می دهد تحلیل می رود و باعث تماس استخوان با استخوان، التهاب، تورم و درد می شود.

در طول زمان، استخوان های اضافی یا خارهای استخوانی (osteophytes) در اطراف مفصل تشکیل می شوند که حرکت شست را بیش از پیش محدود می کنند.

این تغییرات می توانند باعث اختلال در حرکت طبیعی مفصل در هنگام قدم برداشتن شوند و بیومکانیک راه رفتن را به صورت نامناسب تغییر دهند.

---

عوامل خطر و ریسک فاکتورها در هالوکس ریجیدوس

بسیاری از بیماران علت دقیق آن را نمی دانند، اما برخی عوامل خطر عبارت اند از:

• سن بالای ۵۰ سال و فرسودگی طبیعی مفصل

• سابقه ضربه به شست یا آسیب مفصل

• فعالیت های ورزشی یا شغلی که فشار زیادی روی شست پا وارد می کنند

• آرتریت های التهابی مثل روماتیسم یا نقرس

• سابقه خانوادگی

• ساختار بیومکانیکی پا (مثلاً بیش چرخش یا fallen arch)

---

علائم و نشانه ها (Symptoms & Signs)

علائم معمول در مراحل اولیه

• درد و سفتی در جلوی پا و مفصل شست در هنگام حرکت یا فشار

• کاهش تدریجی دامنه حرکت شست به خصوص در دُرسلِکسیون (خم شدن به سمت بالا)

• تورم و التهاب مفصل

• درد در هنگام سرپا ایستادن یا راه رفتن در مسافت طولانی

• حساسیت در لمس مفصل

---

علائم پیشرفته هالوکس ریجیدوس

در مراحل پیشرفته، علائم می توانند شامل موارد زیر باشند:

• درد حتی در زمان استراحت یا شب ها

• تشکیل خار های استخوانی قابل مشاهده در بالای مفصل

• کاهش شدید حرکت مفصل تا حدی که شست عملاً قفل می شود

• تغییر در نحوه راه رفتن (درد لگن یا زانو ناشی از تغییر بیومکانیک)

---

تشخیص Hallux Rigidus

معاینه تخصصی پزشک

تشخیص توسط پزشک متخصص (ارتوپد یا پودیاتری) با موارد زیر انجام می شود:

• معاینه فیزیکی کامل پا: ارزیابی دامنه حرکت، حساسیت، تورم، و نحوه راه رفتن

• اندازه گیری دامنه حرکت شست

• رادیوگرافی (X-ray) پا در وضعیت وزن گذاری (weight-bearing) برای مشاهده کاهش فضای مفصلی، خارهای استخوانی و سفتی مفصل

در موارد خاص ممکن است MRI یا CT اسکن تجویز شود تا آسیب های بافت نرم یا غضروف دقیق تر دیده شوند، ولی این ابزارها معمولاً برای تشخیص اولیه ضروری نیستند.

---

طبقه بندی شدت بیماری

Hallux Rigidus معمولاً با شدت بیماری دسته بندی می شود که به درمان بهتر کمک می کند:

(طبقه بندی پیشنهادی مشابه سیستم های رایج علمی)

---

درمان های غیرجراحی (Conservative & Non-Surgical Management)

در اکثر بیماران، درمان ها با روش های غیرجراحی آغاز می شود و تا زمانی که درد و عملکرد محدود نباشد ادامه داده می شود.

---

تغییر سبک زندگی و فعالیت ها

• کاهش فعالیت های با فشار زیاد روی شست مانند دویدن تند یا پریدن

• فعالیت های کم فشار مثل شنا یا دوچرخه سواری

• اجتناب از ایستادن طولانی مدت یا راه رفتن طولانی روی سطوح سخت

---

درمان های دارویی

• NSAIDs خوراکی یا موضعی برای کاهش درد و التهاب

• کمپرس یخ یا آب سرد چند بار در روز برای کنترل التهاب

※ این درمان ها فقط علائم را کاهش می دهند، نه علت اصلی را درمان می کنند.

---

نقش ارتوپدی فنی در درمان هالوکس ریجیدوس

این بخش یکی از مهم ترین قسمت های درمان غیرجراحی است و شامل موارد زیر می شود:

۱. اصلاح کفش (Footwear Modification)

• کفش های با جعبه پنجه عریض (Wide Toe Box)

• کفش های با زیره سفت یا rocker bottom برای کاهش خم شدن شست

• کفش هایی که فشار روی مفصل شست را کم کنند

۲. ارتزها و کفی های سفارشی

• Morton’s Extension: صفحه سفتی که از زیر شست عبور می کند و حرکت دردناک شست را محدود می کند

• کفی های Carbon Fiber یا Spring Steel: تغییر توزیع فشار و کاهش فشار روی مفصل

• ساخت کفی های سفارشی متناسب با شکل پا برای کاهش ناراحتی

این روش ها می توانند حرکت دردناک شست را کاهش دهند و در بسیاری از بیماران باعث بهبود معنی دار درد و عملکرد شوند.

---

فیزیوتراپی و تمرینات درمانی

تمرینات و تکنیک های فیزیوتراپی می توانند به کاهش درد و حفظ دامنه حرکت کمک کنند:

• تمرینات کششی برای تاندون ها و عضلات پا

• تمرینات تقویتی برای عضلات پا و مچ

• تکنیک های Mobilization مفصل برای کمک به حفظ حرکت

• آموزش راه رفتن صحیح

این تمرینات کمک می کنند تا فشار روی شست بهتر توزیع شود و درد کاهش یابد.

---

درمان های تزریقی در درمان هالوکس ریجیدوس

تزریق کورتیکواستروئید

تزریق کورتیزون داخل مفصل می تواند التهاب را کاهش دهد و درد را چند هفته تا چند ماه کم کند.

این درمان دائمی نیست اما در برخی بیماران باعث تسکین قابل توجه می شود.

تکرار زیاد این روش معمولاً توصیه نمی شود.

---

تزریق های دیگر

هیالورونیک اسید / تزریق های داخل مفصلی: نتایج متغیر دارد و ممکن است در برخی بیماران کمک کننده باشد.

---

درمان های جراحی (Surgical Treatments)

زمانی که روش های غیر جراحی کافی نباشند یا درد و محدودیت حرکت شدید باشد، گزینه های جراحی مطرح می شود. انتخاب روش جراحی به درجه بیماری، سن بیمار، سطح فعالیت و اهداف عملکردی بستگی دارد.

نقش ارتوپدی فنی در مدیریت Hallux Rigidus

در درمان هالوکس ریجیدوس، ارتوپدی فنی (Foot Orthotic & Shoe Modifications) یکی از محورهای مهم درمان غیرجراحی است، مخصوصاً در مراحل اولیه تا متوسط بیماری. هدف اصلی ارتوپدی فنی، اصلاح بیومکانیک، کاهش استرس مکانیکی روی مفصل MTP1، محدود کردن حرکات دردناک و توزیع مجدد بار وزن بدن است، تا هم درد کاهش یابد و هم پیشرفت بیماری به تاخیر بیفتد.

با این حال، شواهد بالینی نشان می دهد که اگرچه ارتوپدی فنی درمان قطعی محسوب نمی شود، اما در بسیاری از بیماران انتخابی می تواند مؤثر بوده و به عنوان یکی از گزینه های خط اول درمان غیرجراحی مطرح شود.

---

بیومکانیک بیمار با هالوکس ریجیدوس

پیش از پرداختن به ابزارها و دستگاه ها، باید مکانیزم بیومکانیکی این بیماری به خوبی درک شود.

حرکت مفصل MTP1 در گیت

در گام طبیعی، در فاز پوش اوف (Toe-off)، مفصل اول متاتارسوفالانژئال (MTP1) نیاز به دورسال فلکشن کافی دارد تا انتقال وزن از پاشنه به پنجه به صورت روان انجام شود. در هالوکس ریجیدوس، این حرکت به دلیل سفتی مفصل، کاهش انعطاف پذیری غضروف و تشکیل استئوفیت ها محدود می شود و در نتیجه، بیمار هنگام راه رفتن دچار درد و اختلال عملکرد می شود.

اثرات بارگذاری نامناسب

محدودیت حرکت در مفصل MTP1 باعث می شود که بدن برای جبران، الگوی راه رفتن را تغییر دهد. این تغییرات می توانند فشار اضافی بر سایر بخش های پا، مچ، زانو، لگن و حتی ستون فقرات وارد کنند و زمینه ساز دردهای ثانویه شوند.

بنابراین، ارتوپدی فنی از دو مسیر اصلی عمل می کند:

1. کاهش یا محدود کردن حرکت دردناک مفصل شست

2. توزیع مجدد نیروها و اصلاح الگوی بارگذاری پا

---

اهداف درمان ارتوپدی فنی در هالوکس ریجیدوس

اهداف ارتوپدی فنی باید از ابتدا مشخص، کاربردی و قابل ارزیابی باشند.

اهداف عملکردی

• محدود کردن حرکت دردناک دورسال در مفصل MTP1

• افزایش استحکام بخش قدامی کفش و کفی

• اصلاح الگوهای غلط بارگذاری در کف پا

• کاهش فشار مستقیم روی مفصل و خارهای استخوانی

• حفظ توانایی انجام فعالیت های روزمره بدون نیاز فوری به جراحی

این اهداف معمولاً با کاهش درد، بهبود تحمل وزن و افزایش کیفیت راه رفتن بیمار ارزیابی می شوند.

---

دسته بندی ابزارهای ارتوپدی فنی در Hallux Rigidus

ابزارهای مورد استفاده در ارتوپدی فنی را می توان به چند گروه اصلی تقسیم کرد:

1. اصلاح کفش (Shoe Modifications)

2. کفی های طبی پیش ساخته و سفارشی

3. Morton’s Extension و پلاک های کربنی

4. زیره های سفت و Rocker Sole

5. پدها و اصلاحات تکمیلی فشاربردار

هر یک از این روش ها نقش مشخصی در کاهش درد و بهبود عملکرد دارند.

---

اصلاح کفش (Shoe Modifications)

نقش کفش در کنترل بیومکانیک

کفش مناسب یکی از ساده ترین و در عین حال مؤثرترین ابزارها در مدیریت هالوکس ریجیدوس است. کفش می تواند میزان حرکت مفصل شست را کنترل کرده و فشار وارده بر آن را کاهش دهد.

ویژگی های کفش مناسب

• جعبه پنجه پهن و بلند

• فضای کافی برای استفاده از کفی طبی

• زیره سفت یا نیمه سفت

• ارتفاع پاشنه متعادل

• ثبات مناسب در قسمت میانی کفش

کفش های دارای پلاک یا زیره خاص

برخی کفش ها دارای پلاک های داخلی یا زیره های طراحی شده برای کاهش نیاز به خم شدن مفصل شست هستند که می توانند جایگزین مناسبی برای برخی ارتزها باشند.

---

کفی های طبی (Orthotic Insoles)

انواع کفی ها

کفی های پیش ساخته

• دسترسی سریع و هزینه کمتر

• مناسب برای مراحل خفیف بیماری

• تطابق محدود با بیومکانیک فرد

کفی های سفارشی

• طراحی شده بر اساس اسکن یا قالب گیری پا

• کنترل دقیق تر بارگذاری و قوس پا

• مناسب برای موارد متوسط تا پیشرفته یا دفورمیتی های همراه

عناصر کلیدی در طراحی کفی

• کنترل پرونیشن یا سوپینیشن

• حمایت مناسب از قوس طولی داخلی

• کاهش فشار از ناحیه مفصل MTP1

• تطابق کامل با کفش بیمار

---

Morton’s Extension و پلاک های کربنی

Morton’s Extension چیست؟

Morton’s Extension یک افزونه سفت است که در قسمت جلویی کفی و زیر انگشت شست قرار می گیرد تا حرکت مفصل MTP1 را محدود کند.

پلاک های کربن فیبر

پلاک های کربنی به دلیل وزن کم و استحکام بالا، گزینه ای بسیار مناسب برای کاهش حرکت دردناک شست بدون افزایش وزن کفش هستند.

مزایا

• کاهش درد در فاز پوش اوف

• افزایش پایداری پا

• مناسب برای استفاده روزمره و برخی فعالیت های ورزشی سبک

نکات بالینی

• حتماً باید با کفش مناسب استفاده شود

• استفاده نادرست ممکن است باعث ایجاد فشار در سایر نواحی پا شود

---

زیره های سفت و Rocker Sole

مکانیزم اثر

زیره های Rocker باعث می شوند حرکت پا به صورت غلتشی انجام شود و نیاز به خم شدن زیاد مفصل شست کاهش یابد.

مزایا

• کاهش درد هنگام راه رفتن

• بهبود تحمل وزن

• مناسب برای افرادی که زمان زیادی ایستاده یا در حال راه رفتن هستند

---

پدهای فشاربردار و اصلاحات تکمیلی

Metatarsal Pads

پدهای متاتارسال به توزیع بهتر فشار در پنجه پا کمک می کنند و می توانند فشار از روی مفصل شست را کاهش دهند.

Forefoot Offloading

ایجاد نواحی نرم یا خالی در زیر مفصل شست برای کاهش تماس مستقیم و درد.

---

طراحی و تنظیم ارتز

ارزیابی اولیه

• بررسی دامنه حرکت مفصل

• تحلیل الگوی راه رفتن

• ارزیابی دفورمیتی های همراه

انتخاب متریال

• کربن فیبر برای سفتی بالا

• EVA برای جذب شوک

• مواد نیمه سخت برای تعادل بین راحتی و کنترل

تطابق با کفش

بدون تطابق صحیح، حتی بهترین ارتز هم کارایی لازم را نخواهد داشت.

---

کارآیی و محدودیت ها

ارتوپدی فنی می تواند در کاهش درد و بهبود عملکرد مؤثر باشد، اما:

• درمان قطعی محسوب نمی شود

• نیاز به تنظیم و پیگیری دارد

• در مراحل پیشرفته ممکن است کافی نباشد

---

ارزیابی نتایج و پیگیری

شاخص های ارزیابی

• میزان درد

• توانایی راه رفتن

• تحمل وزن

• رضایت بیمار

دوره تطابق

بیماران معمولاً به ۲ تا ۶ هفته زمان نیاز دارند تا به ارتز یا کفش جدید عادت کنند.

---

جمع بندی نهایی

ارتوپدی فنی در هالوکس ریجیدوس یک ابزار درمانی مؤثر، غیرجراحی و قابل تنظیم است که در صورت انتخاب صحیح کفش، کفی و ارتز می تواند:

• درد را کاهش دهد

• عملکرد را حفظ کند

• و پیشرفت بیماری را کندتر نماید

سؤالات متداول بیماران درباره هالوکس ریجیدوس (Hallux Rigidus)

۱. هالوکس ریجیدوس دقیقاً چیست؟

هالوکس ریجیدوس نوعی آرتروز پیشرونده مفصل شست پا است که باعث سفتی، درد و کاهش حرکت شست، به ویژه هنگام راه رفتن می شود.

۲. تفاوت هالوکس ریجیدوس با هالوکس لیمیتوس چیست؟

هالوکس لیمیتوس مرحله خفیف تر با محدودیت حرکت است، اما در هالوکس ریجیدوس سفتی مفصل شدیدتر و اغلب دائمی می شود.

۳. آیا هالوکس ریجیدوس خودبه خود خوب می شود؟

خیر. این بیماری پیشرونده است و بدون درمان مناسب معمولاً به مرور بدتر می شود، اما می توان پیشرفت آن را کند کرد.

۴. شایع ترین علت هالوکس ریجیدوس چیست؟

تحلیل غضروف مفصل شست پا به دلیل آرتروز، ضربه های قدیمی، بیومکانیک نامناسب پا یا فشارهای مکرر.

۵. آیا هالوکس ریجیدوس ارثی است؟

در برخی افراد زمینه خانوادگی و ساختار ژنتیکی پا می تواند ریسک ابتلا را افزایش دهد، اما علت اصلی همیشه ژنتیک نیست.

۶. آیا هالوکس ریجیدوس فقط در سالمندان دیده می شود؟

خیر. اگرچه در افراد بالای ۵۰ سال شایع تر است، اما در ورزشکاران یا افراد با آسیب های قبلی حتی در سنین پایین تر هم دیده می شود.

۷. آیا راه رفتن با هالوکس ریجیدوس خطرناک است؟

راه رفتن خود خطرناک نیست، اما الگوی غلط راه رفتن می تواند باعث درد زانو، لگن یا کمر شود.

۸. آیا هالوکس ریجیدوس بدون جراحی قابل کنترل است؟

بله. در بسیاری از بیماران، درمان های غیرجراحی مثل کفش مناسب، کفی و ارتز می توانند درد را به طور مؤثر کنترل کنند.

۹. بهترین کفش برای هالوکس ریجیدوس چیست؟

کفش با پنجه پهن، زیره سفت یا rocker، فضای کافی برای کفی طبی و ثبات مناسب در قسمت میانی.

۱۰. آیا کفی طبی واقعاً برای هالوکس ریجیدوس مؤثر است؟

بله. کفی های مناسب می توانند حرکت دردناک شست را محدود کرده و فشار روی مفصل را کاهش دهند.

۱۱. تفاوت کفی آماده و کفی سفارشی در این بیماری چیست؟

کفی سفارشی دقیقاً بر اساس بیومکانیک پای فرد طراحی می شود و در موارد متوسط تا شدید بسیار مؤثرتر است.

۱۲. Morton’s Extension چیست و چه کاربردی دارد؟

یک افزونه سفت زیر شست پا است که حرکت دردناک مفصل MTP1 را محدود می کند و درد هنگام راه رفتن را کاهش می دهد.

۱۳. آیا فیزیوتراپی برای هالوکس ریجیدوس مفید است؟

بله، فیزیوتراپی می تواند به کاهش درد، حفظ حرکت مفصل و بهبود الگوی راه رفتن کمک کند، اما درمان قطعی نیست.

۱۴. آیا تزریق کورتون درمان دائمی است؟

خیر. تزریق کورتون فقط التهاب و درد را موقتاً کاهش می دهد و درمان ریشه ای محسوب نمی شود.

۱۵. چند بار می توان تزریق داخل مفصل انجام داد؟

معمولاً محدود و با فاصله زمانی مشخص؛ تزریق های مکرر می تواند به غضروف آسیب بزند.

۱۶. چه زمانی جراحی برای هالوکس ریجیدوس لازم می شود؟

وقتی درد شدید، محدودیت عملکردی زیاد باشد و درمان های غیرجراحی پاسخ مناسبی ندهند.

۱۷. آیا بعد از جراحی، حرکت شست به حالت طبیعی برمی گردد؟

بسته به نوع جراحی. برخی جراحی ها حرکت را حفظ می کنند و برخی (مثل فیوژن) درد را حذف ولی حرکت را از بین می برند.

۱۸. آیا استفاده از ارتز می تواند جلوی جراحی را بگیرد؟

در بسیاری از بیماران بله؛ ارتز مناسب می تواند نیاز به جراحی را به طور قابل توجهی به تعویق بیندازد.

۱۹. چه مدت طول می کشد تا به کفی یا کفش جدید عادت کنیم؟

معمولاً بین ۲ تا ۶ هفته زمان برای تطابق کامل لازم است.

۲۰. آیا هالوکس ریجیدوس کاملاً قابل درمان است؟

درمان قطعی غیرجراحی ندارد، اما با مدیریت صحیح می توان درد را کنترل کرد، عملکرد را حفظ نمود و پیشرفت بیماری را کند کرد.