زانوی پرانتزی در کودکان؛ تشخیص به موقع،درمان به موقع

آیا فرم پاهای کودکتان طبیعی است؟ والدینی که برای اولین بار صاحب فرزند می شوند،اغلب با دغدغه های فراوانی روبرو هستند که یکی از آن ها، نگرانی در مورد رشد طبیعی اندام های حرکتی کودکشان است. در میان این نگرانی ها، ظاهر پاهای کودک و نحوه راه رفتن او جایگاه ویژه ای دارد. شاید شما هم متوجه شده باشید که پاهای کودکتان به جای صاف بودن، در ناحیه زانو به سمت بیرون انحنا دارند و حالتی شبیه به پرانتز ایجاد کرده اند . این وضعیت که در اصطلاح پزشکی “زانوی پرانتزی” یا Genu Varum نامیده می شود، یکی از شایع ترین انحرافات اسکلتی در کودکان است که می تواند طیفی از حالت های کاملاً طبیعی تا موارد نیازمند به مداخله پزشکی را شامل شود .

زانوی پرانتزی در کودکان اگر به موقع تشخیص داده شود، معمولاً با روش های ساده و غیرتهاجمی قابل اصلاح است . این مقاله با هدف افزایش آگاهی والدین و ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی، به بررسی جامع زانوی پرانتزی در کودکان، از علل و علائم تا تشخیص و گزینه های درمانی می پردازد تا اهمیت تشخیص و درمان به موقع این عارضه را برجسته کند.

مشاوره و نوبت‌ گیری برای شروع درمان زانوی پرانتزی

اولین گام در روند درمان صافی کف پا دریافت مشاوره از یک مرکز معتبر است. معاینه دقیق و ارزیابی وضعیت پا به پزشک کمک می‌کند روش مناسب را انتخاب کند. در کلینیک سلیم ارتو بیماران می‌توانند با رزرو وقت، از خدمات تخصصی مانند معاینه فیزیکی، بررسی سابقه پزشکی و طراحی برنامه درمانی اختصاصی بهره‌مند شوند.

آدرس: خیابان شریعتی، ابتدای ظفر، پلاک ۷، ساختمان پزشکان سبز، آسانسور B، طبقه ۵، واحد ۱۹
شماره‌های تماس: 02122904007 و 02122226923
ساعات کاری: شنبه تا پنجشنبه از ساعت ۱۰ صبح تا ۱۹

تیم پزشکی این مرکز بر اساس شرایط فردی، سن بیمار و شدت عارضه، بهترین گزینه درمانی را پیشنهاد می‌دهد. از کودکان خردسال تا بزرگسالانی که سال‌ها با این مشکل درگیر بوده‌اند، همگی می‌توانند از مشاوره‌های تخصصی این مجموعه استفاده کنند.

مقدمه: درکی عمیق تر از زانوی پرانتزی

زانوی پرانتزی (Genu Varum) به وضعیتی گفته می شود که در آن، زانوهای کودک هنگام ایستادن و قرار گرفتن پاها کنار هم، از یکدیگر فاصله گرفته و مچ پاها به هم نزدیک می شوند و ظاهری شبیه به کمان یا پرانتز به پاها می دهند. این انحراف استخوانی در کودکان نوپا،به خصوص بین ۱۲ تا ۲۴ ماهگی، اغلب یک یافته فیزیولوژیک (طبیعی) محسوب می شود و بخش جدایی ناپذیری از روند رشد و تکامل طبیعی اسکلت کودک است. در واقع، بسیاری از کودکان با درجاتی از زانوی پرانتزی متولد می شوند که با افزایش سن و شروع راه رفتن،معمولاً خودبه خود و بدون نیاز به هیچ گونه درمانی اصلاح می شود. اما در برخی موارد،این انحراف می تواند نشانه ای از یک مشکل زمینه ای جدی تر باشد که در صورت عدم تشخیص و درمان به موقع، می تواند منجر به عوارض طولانی مدت و حتی نیاز به جراحی در آینده شود.

شناسایی زانوی پرانتزی “طبیعی” از نوع “پاتولوژیک” (بیمارگونه) برای متخصصین اطفال و ارتوپدی بسیار حیاتی است . والدین باید با علائم هشداردهنده آشنا باشند تا در صورت مشاهده هرگونه ناهنجاری، به پزشک مراجعه کرده و از نگرانی های بی مورد یا تأخیر در درمان جلوگیری کنند . هدف این مقاله، راهنمایی شما در این مسیر و تأکید بر این نکته کلیدی است که با تشخیص زودهنگام و انتخاب روش درمانی مناسب، می توان آینده ای روشن و بدون مشکل حرکتی برای کودکان با این عارضه رقم زد.

علل زانوی پرانتزی: از فیزیولوژی تا پاتولوژی

درک علل زانوی پرانتزی اولین گام برای تشخیص و درمان صحیح آن است. این عارضه می تواند ریشه های متفاوتی داشته باشد که برخی از آن ها کاملاً طبیعی بوده و برخی دیگر نیازمند توجه پزشکی هستند .

۱. زانوی پرانتزی فیزیولوژیک (طبیعی)

شایع ترین نوع زانوی پرانتزی،نوع فیزیولوژیک آن است. این حالت یک بخش طبیعی از رشد اسکلتی در نوزادان و کودکان نوپا است و معمولاً به دلیل موقعیت جنین در رحم مادر و نحوه قرارگیری استخوان ها در دوران قبل از تولد ایجاد می شود . با رشد کودک،تحمل وزن بدن و شروع راه رفتن،استخوان ها به تدریج صاف شده و در نهایت به سمت وضعیت زانوی ضربدری (Genu Valgum) و سپس به فرم طبیعی در دوران نوجوانی تغییر می کنند. اوج زانوی پرانتزی فیزیولوژیک معمولاً بین ۱۲ تا ۲۴ ماهگی مشاهده می شود و در بیشتر موارد تا سن ۳ سالگی به طور کامل برطرف می گردد. مشخصه اصلی این نوع، تقارن در هر دو پا و عدم وجود درد یا محدودیت در حرکت است .

۲. زانوی پرانتزی پاتولوژیک (بیمارگونه)

در مقابل، زانوی پرانتزی پاتولوژیک ناشی از یک بیماری زمینه ای است و نیاز به مداخلات پزشکی دارد. مهم ترین علل پاتولوژیک عبارتند از:

• بیماری بلانت (Blount’s Disease): این بیماری یک اختلال رشد استخوانی است که در آن،صفحه رشد استخوان درشت نی (تیبیا) در قسمت داخلی زانو دچار اختلال می شود . این اختلال منجر به رشد نامتقارن استخوان و تشدید انحراف پرانتزی در یک یا هر دو پا می گردد. بیماری بلانت می تواند در دوران نوزادی (بین ۱ تا ۳ سالگی) یا در دوران نوجوانی (بالای ۱۰ سالگی) بروز کند . نوع نوزادی آن شایع تر و شدیدتر است.
• راشیتیسم (Rickets): کمبود شدید ویتامین D،کلسیم یا فسفات می تواند منجر به نرمی و ضعف استخوان ها شده و به خصوص در کودکان در حال رشد، باعث تغییر شکل استخوان ها از جمله ایجاد زانوی پرانتزی شود.
• شکستگی های نامناسب جوش خورده: گاهی اوقات،شکستگی های استخوان درشت نی یا ران که به درستی جوش نخورده اند،می توانند باعث ایجاد زانوی پرانتزی شوند.
• تومورهای استخوانی: در موارد نادر، تومورهای خوش خیم یا بدخیم در نزدیکی صفحه رشد می توانند بر رشد استخوان تأثیر گذاشته و به انحراف منجر شوند.
• اختلالات متابولیک و ژنتیکی: برخی اختلالات متابولیک نادر یا سندرم های ژنتیکی خاص نیز می توانند با زانوی پرانتزی همراه باشند .

تشخیص زودهنگام نوع پاتولوژیک زانوی پرانتزی، به ویژه بیماری بلانت و راشیتیسم،برای پیشگیری از ناهنجاری های دائمی و مشکلات حرکتی در آینده حیاتی است.

درک تفاوت بین زانوی پرانتزی فیزیولوژیک و پاتولوژیک برای والدین و پزشکان ضروری است. جدول زیر خلاصه ای از این تفاوت ها را ارائه می دهد:

جدول مقایسه: زانوی پرانتزی فیزیولوژیک و پاتولوژیک

ویژگی ها	زانوی پرانتزی فیزیولوژیک (طبیعی)	زانوی پرانتزی پاتولوژیک (مانند بیماری بلانت)
زمان شروع/اوج	معمولاً ۱ تا ۲ سالگی، خودبه خود بهبود می یابد	می تواند در ۱-۳ سالگی (بلانت نوزادی) یا >۱۰ سالگی (بلانت نوجوانی) ظاهر شود .
تقارن	معمولاً در هر دو پا متقارن است .	می تواند نامتقارن (فقط در یک پا) یا در هر دو پا با شدت متفاوت باشد .
پیشرفت	به تدریج با رشد کودک کاهش یافته و اصلاح می شود.	با گذشت زمان بدتر می شود و شدت آن افزایش می یابد .
درد یا ناراحتی	معمولاً بدون درد است .	ممکن است با درد،ناراحتی، لنگش و محدودیت فعالیت همراه باشد.
نیاز به درمان	در اغلب موارد نیازی به درمان ندارد.	معمولاً نیاز به مداخلات درمانی (ارتز،جراحی) دارد .

علائم زانوی پرانتزی: نشانه هایی برای توجه

تشخیص زانوی پرانتزی معمولاً با مشاهده دقیق والدین شروع می شود. علائم ظاهری و نحوه راه رفتن کودک می تواند سرنخ های مهمی به ما بدهد:

• فاصله غیرطبیعی بین زانوها: بارزترین علامت،فاصله گرفتن زانوها از یکدیگر در حالی که مچ پاها در کنار هم قرار گرفته اند.
• انحنای مشهود پاها: مشاهده انحنای پرانتزی در طول کل پا،به خصوص در ناحیه زیر زانو .
• راه رفتن غیرطبیعی (لنگش): کودک ممکن است با لنگش راه برود یا الگوی راه رفتن نامتعادلی داشته باشد. در برخی موارد، کودک ممکن است برای جبران انحراف، انگشتان پا را به سمت داخل بچرخاند .
• عدم تقارن: در موارد پاتولوژیک،ممکن است انحراف در یک پا بیشتر از پای دیگر باشد یا فقط یک پا درگیر باشد.
• درد و خستگی: کودکان بزرگ تر ممکن است از درد یا خستگی در زانوها یا مچ پا پس از فعالیت بدنی شکایت کنند .
• مشکل در فعالیت های بدنی: در موارد شدید، کودک ممکن است در دویدن،پریدن یا شرکت در بازی ها دچار مشکل شود.

اگرچه وجود یک یا چند مورد از این علائم می تواند نگران کننده باشد، اما در بسیاری از موارد فیزیولوژیک، تنها علامت، فاصله بین زانوها است و کودک هیچ درد یا محدودیتی در حرکت ندارد. کلید تشخیص تفاوت، مراجعه به پزشک متخصص است .

تشخیص زانوی پرانتزی: گام های قطعی

تشخیص زانوی پرانتزی یک فرآیند چند مرحله ای است که با معاینه بالینی دقیق شروع می شود:

1. معاینه بالینی: پزشک متخصص ارتوپدی اطفال،ابتدا وضعیت پاهای کودک را در حالت ایستاده و راه رفتن بررسی می کند . اندازه گیری فاصله بین زانوها (وقتی مچ پاها به هم چسبیده اند)، بررسی تقارن انحراف، بررسی دامنه حرکتی مفاصل و مشاهده نحوه راه رفتن کودک از جمله اقدامات مهم در این مرحله است . پزشک همچنین سابقه پزشکی کودک،از جمله سابقه خانوادگی، رژیم غذایی و سابقه شکستگی ها را جویا می شود.
2. عکس برداری با اشعه ایکس (X-ray): در صورتی که پزشک بر اساس معاینه بالینی به زانوی پرانتزی پاتولوژیک مشکوک شود (به عنوان مثال، انحراف شدید، عدم تقارن،تشدید با افزایش سن،یا وجود علائم دیگر)، درخواست عکس اشعه ایکس از پاها (به خصوص در حالت ایستاده و با تحمل وزن) می دهد. این عکس ها به پزشک کمک می کنند تا وضعیت صفحات رشد، شکل استخوان ها و زاویه دقیق انحراف را ارزیابی کند و بین انواع فیزیولوژیک و پاتولوژیک تفاوت قائل شود .
3. آزمایشات تکمیلی: در موارد مشکوک به راشیتیسم، ممکن است آزمایش خون برای بررسی سطح ویتامین D،کلسیم و فسفات انجام شود. در برخی موارد نادر،تصویربرداری های پیشرفته تر مانند MRI نیز ممکن است لازم باشد.

تشخیص دقیق و زودهنگام، به ویژه در موارد پاتولوژیک،می تواند مسیر درمان را به طور قابل توجهی تغییر دهد و از عوارض بعدی جلوگیری کند.

درمان زانوی پرانتزی: از ارتوز تا جراحی

تصمیم برای درمان زانوی پرانتزی به علت اصلی، شدت انحراف و سن کودک بستگی دارد.

۱ . رویکرد انتظار و نظارت (Watchful Waiting)

برای اکثر موارد زانوی پرانتزی فیزیولوژیک، نیازی به درمان خاصی نیست . پزشک تنها توصیه می کند که والدین به طور منظم رشد کودک را پیگیری کرده و در فواصل زمانی مشخص برای معاینه مجدد مراجعه کنند . در این مدت،انحراف به تدریج خودبه خود اصلاح می شود. توصیه می شود کودک با پای برهنه راه برود و کفش های نامناسب استفاده نکند.

۲. درمان های غیرجراحی (کنسرواتیو)

در مواردی که زانوی پرانتزی پاتولوژیک تشخیص داده شود، یا در مواردی که انحراف فیزیولوژیک با گذشت زمان اصلاح نشود یا بدتر شود، درمان های غیرجراحی می توانند مؤثر باشند:

• ارتز (Braces): ارتزها یا بریس های مخصوص، وسایلی هستند که به دور پاها بسته می شوند و با ایجاد فشار ملایم و مداوم، به تدریج استخوان ها را به سمت موقعیت صحیح هدایت می کنند. این روش درمانی به ویژه در بیماری بلانت نوزادی (قبل از سن ۴ سالگی) و راشیتیسم پس از شروع درمان دارویی،بسیار مؤثر است. استفاده منظم و صحیح از ارتزها،تحت نظارت متخصص ارتوپد و کارشناس ارتوز و پروتز،برای دستیابی به بهترین نتایج حیاتی است .
• فیزیوتراپی: در برخی موارد،تمرینات فیزیوتراپی می تواند برای تقویت عضلات اطراف زانو و بهبود الگوی راه رفتن مفید باشد،اگرچه به تنهایی قادر به اصلاح انحراف استخوانی نیست.
• تغذیه و مکمل ها: در صورت تشخیص راشیتیسم، درمان با مکمل های ویتامین D و کلسیم،تحت نظر پزشک، بخش اصلی درمان است .

۳ . درمان جراحی

درمان جراحی برای مواردی در نظر گرفته می شود که:

• درمان های غیرجراحی مؤثر نبوده اند.
• شدت انحراف بسیار زیاد است و پیشرفت می کند.
• کودک به بیماری بلانت پیشرفته یا سایر اختلالات استخوانی مقاوم به درمان های غیرجراحی مبتلا است .
• زاویه زانوی پرانتزی باعث درد،لنگش شدید یا مشکلات عملکردی جدی شده است.

رایج ترین روش های جراحی عبارتند از:

• استئوتومی (Osteotomy): در این روش، جراح بخشی از استخوان را در ناحیه ساق پا یا ران برش می دهد و با تغییر زاویه استخوان،آن را در وضعیت صحیح تری قرار داده و با پیچ و پلاک ثابت می کند . این روش معمولاً برای کودکان بزرگ تر یا نوجوانان انجام می شود.
• جراحی هدایت رشد (Guided Growth Surgery): این روش که به آن همی-اپی فیزودزیس (Hemi-epiphysiodesis) نیز گفته می شود،یک روش کمتر تهاجمی است . در این جراحی،یک پلاک فلزی کوچک در کنار صفحه رشد استخوان درشت نی (در قسمت داخلی زانو) قرار داده می شود تا رشد آن قسمت را به طور موقت کند کرده و اجازه دهد قسمت خارجی زانو رشد طبیعی خود را ادامه دهد. با این کار، به تدریج انحراف اصلاح می شود. این روش برای کودکانی که هنوز در حال رشد هستند،مناسب است .

انتخاب روش جراحی بستگی به سن کودک،شدت انحراف و تجربه جراح دارد. جراحی معمولاً با نتایج عالی همراه است و می تواند از عوارض طولانی مدت مانند آرتروز زودرس زانو جلوگیری کند .

نتیجه گیری: اهمیت تشخیص و درمان به موقع

زانوی پرانتزی در کودکان، چه از نوع فیزیولوژیک و چه پاتولوژیک،نیاز به توجه و پیگیری دقیق دارد. در حالی که بسیاری از موارد طبیعی خودبه خود با رشد کودک برطرف می شوند، عدم تشخیص و درمان به موقع موارد پاتولوژیک می تواند منجر به مشکلات جدی و طولانی مدت شود . تشخیص زودهنگام توسط پزشک متخصص اطفال یا ارتوپد و شروع درمان مناسب،می تواند از بسیاری از عوارض آینده از جمله درد مزمن، لنگش، آرتروز زودرس زانو و نیاز به جراحی های پیچیده تر در بزرگسالی جلوگیری کند.

والدین نقش حیاتی در مشاهده دقیق فرزندان خود و مراجعه به موقع به پزشک دارند. هرگونه نگرانی در مورد فرم پاهای کودکتان،الگوی راه رفتن غیرعادی، درد یا عدم تقارن در پاها باید جدی گرفته شود. به یاد داشته باشید که مداخله زودهنگام نه تنها می تواند نتایج درمانی را بهبود بخشد، بلکه می تواند کیفیت زندگی کودک شما را در آینده به طور چشمگیری ارتقاء دهد و به او اجازه دهد تا با اعتماد به نفس و بدون محدودیت، در فعالیت های مورد علاقه خود شرکت کند .

---

پرسش های متداول

۱. آیا همه زانوهای پرانتزی نیاز به درمان دارند؟

خیر، همه زانوهای پرانتزی نیاز به درمان ندارند. بسیاری از موارد،به خصوص در کودکان نوپا (زیر ۳ سال)، از نوع فیزیولوژیک هستند و با رشد طبیعی کودک به خودی خود اصلاح می شوند . در این موارد، پزشک معمولاً رویکرد “انتظار و نظارت” را توصیه می کند . درمان تنها در صورتی لازم است که انحراف شدید باشد، در حال بدتر شدن باشد،با درد همراه باشد،نامتقارن باشد، یا ناشی از یک بیماری زمینه ای (مانند بیماری بلانت یا راشیتیسم) باشد.

۲. چه زمانی جراحی لازم است؟

جراحی معمولاً آخرین گزینه درمانی برای زانوی پرانتزی است و در شرایط خاصی توصیه می شود . این شرایط شامل موارد زیر است:

• زمانی که درمان های غیرجراحی (مانند ارتز) در اصلاح انحراف مؤثر نبوده اند .
• شدت انحراف بسیار زیاد باشد و به طور قابل توجهی بر عملکرد کودک تأثیر بگذارد.
• در بیماری بلانت پیشرفته یا دیگر بیماری های استخوانی که به درمان های غیرجراحی پاسخ نمی دهند .
• در صورتی که زانوی پرانتزی با درد شدید، لنگش یا ناهنجاری های دیگر همراه باشد که کیفیت زندگی کودک را مختل کند.

جراح با توجه به سن کودک،میزان انحراف و علت زمینه ای، بهترین روش جراحی را توصیه خواهد کرد.

---

برای مشاوره ارتوز، که یک راهکار غیرتهاجمی و مؤثر برای اصلاح زانوی پرانتزی در بسیاری از کودکان است.  متخصصین ما در کلینیک سلیم ارتو آماده اند تا با بررسی دقیق وضعیت فرزند شما، بهترین راه حل درمانی را ارائه دهند .